EROL GÜNGÖR etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
EROL GÜNGÖR etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

23 Haziran 2014 Pazartesi

Camideki rektör: Erol Güngör - Dursun Gürlek


Erol Güngör tek başına bir milleti temsil ediyordu. Kendisi “Devlet Ebet Müddet” idealine gönül vermiş, bu aziz milletin ecdadından tevarüs eden asaletine tam manası ile inanmış idi. Nitekim cenazesine bütün millet sahip çıktı. Cenaze merasimine, Konyalılar konvoylar halinde katıldı. O sırada bu büyük alâkanın sebebini soranlara gözü yaşlı bir Konyalı şu cevabı vermişti: 

- “Çünkü biz ilk defa camide bir rektör gördük beyim!...”  

1938 yılında Kırşehir'de dünyaya gelen Erol Güngör babasından Osmanlıca öğrendi. Daha sonra notlarını Osmanlıca tutmaya başladı. Doğuş Dergisi'nin 15 Haziran 1983 tarihli sayısında merhumla ilgili bir makale yayımlayan Ahmet Rıfat; onun Osmanlıcaya olan vukûfiyetini anlatırken diyor ki: 

-"Erol'u yirmi beş sene önce, o zamanki adıyla Robert Koleji diye bilinen, şimdiki Boğaziçi Üniversitesi'nde adını ilk defa işittiğimiz “Açık Oturum” denilen bir toplantıda tanıdım. Yetişmesinde büyük emeği olan hocası Mümtaz Turhan ile Nureddin Topçu, ve Mehmed Kaplan ile Mahir İz beyler konuşuyorlardı. Mevzu “Garplılaşmak”tı. O güne kadar hiç işitmediğimiz güzel ve doğru sözler söyleniyordu. Bunları kaçırmak istemedik. Aman şunları not etsek diye kâğıt ararken sol yanımdan bir ses;

-‘Ben not tutuyorum’ dedi.

Dönüp baktığımda şaşırdım kaldım. Gencecik birisi sür'atle ve eski yazıyla not tutuyor, bir kelime bile kaçırmıyordu."

Aynı konuyla ilgili olarak Prof. Dr. Sabri Özbaydar ise şunları söylemektedir:

- “Geniş ve hazmedilmiş bir Osmanlı kültürü vardı Erol Güngör'ün. Fakültede hepimizin hocası olan rahmetli Prof. Mümtaz Turhan'ın bazen eski bir kelimenin Arapça kökünü veya tereddüt ettiği bir kelimenin eski yazıyla yazılışını ona sorduğu, onun hakemliğine bıraktığı olurdu. Mümtaz hocamız liseyi eski yazı günlerinde bitirmişti. Ve kendisinden otuz yaş büyüktü. Erol doğmadan tam on yıl önce ise Lâtin harfleri kabul edilmiş bulunuyordu.”

Ben de itiraf edeyim ki, merhum Erol Güngör hakkında bu yazıyı hazırlamak için okuduğum on onbeş makalede kalem sahiplerinin onun bu yönünden ortaklaşa ve sitayişle bahsettiklerini gördüm. O kadar ki merhum, İstanbul'un tarihi mezarlıklarından herhangi birine girdiği zaman mezartaşlarını hiç takılmadan ve gürül gürül okurdu.

Bu da gösteriyor ki Erol Güngör, Osmanlı kültürüne tam anlamıyla değilse bile, büyük bir oranda vâkıftı. Çünkü bu kültür dünyasına aralanan kapının adı "Osmanlıca" idi. Merhum bu özelliğiyle aynı zamanda Osmanlıca öğrenmenin zorluğuna dair ortaya atılan iddiaları ve serdedilen görüşleri fiilen çürütmüş oluyordu. Harf inkılâbından sonra doğan bir kimsenin bu kadar mükemmel Osmanlıca bilmesi başka nasıl izah edilebilir?

Burada hemen belirtmem gerekir ki, ellili, altmışlı, hatta yetmişli yıllarda basın dünyasına hâkim olan ünlü kalemler; şairler, romancılar, hikayeciler, gazeteciler notlarını Osmanlıca tutuyorlar, müsveddelerini keza Osmanlıca yazıyorlardı. 

O yıllarda mürettiplerin, başka bir ifadeyle operatörlerin birçoğu eski yazı bildikleri için bu metinleri Lâtin harflerine çevirerek diziyorlardı. Bunların canlı şahitlerinden biri olan ve ‘Babıâli Üniversitesi'ni yüksek dereceyle bitiren Yaylacık Matbaası'nın sahibi faziletli insan Ali Sümbül, Kemal Tahir, Ahmet Emin Yalman gibi meşhurların eski yazılarını Lâtin harflerine çevirerek defalarca dizdiğini bir sohbet esnasında bana söylemişti. 

İşin garibi Osmanlıca'ya bu kadar vâkıf olan bu adamlar, eski yazının zorluklarından, öğrenmesinin güç olduğundan sıkılmadan bahsederlerdi.

 Konuşmalarında ve yazılarında bu minval üzere hareket eden Yusuf Ziya Ortaç, Yakup Kadri, Falih Rıfkı gibi yazarların arkadaşlarına hediye ettikleri kitapları Osmanlıca imzaladıklarını -bazı örnekleri kütüphanemde bulunduğu için- yakından biliyorum. Bunun en yakın şahidi ise Aziz Nesin'di. Onun da notlarını Osmanlıca tuttuğu bilinen bir gerçekti.

Erol Güngör ikindi güneşine benziyordu. Dolayısıyla gölgesi uzun ve yaygın, ömrü ise kısa oldu. 24 Nisan 1985’te 45 yaşında Rahmet-i Rahman’a kavuştu. Bu genç ilim ve irfan adamı artık eserleri ile yaşayacak, fatihalarınızla neşveyâb olacaktır."
 
 http://www.turkalemiyiz.com/asil/gundem.asp?id=198 sayfasından alınmıştır.

13 Ekim 2013 Pazar

Bir geleneğin entelektüeli: Erol Güngör - Altan Algan



Onun ismini ilk duyduğumda üniversiteyi bitirmek üzereydim. Yan alan olarak seçmiş olduğumuz edebiyat bölümünde Yeni Türk Edebiyatı derslerine gelmekte olan Nurettin Öztürk adında bir hocamız vardı. 

Onu çok önemserdi, bir kültürel milliyetçi olarak. O zamanlar okumaya niyet ettim. Bütün eserlerini edindim ama pek sıcak bulduğumu söyleyemem. Ardından geçen yıllar içinde birkaç kitap ve onun hakkında yazılan kısa yazılara dikkat kesildim. Son zamanlarda ise bir başka bağlamda hatırladı onu milliyetçiler. Ondan sonra düşünür çıkıp çıkmadığı meselesi üzerinden yapılan bir hatırlamaydı bu. Hatta öylesine sakatlayıcıydı ki sadece milliyetçilerden değil başka düşünce akımlarından da düşünür çıkmadığını ifade edecek kadar soncu bir bakışa sahipti. Oysa milliyetçiliğin kendi kısırlığıydı söz konusu olan. Yoksa başka akımların düşünürleri üretimlerine devam etmekteydi. Zaten onu konuşulur kılan hususlardan biri de doksanlı yıllarda artan ya da belirginleşen İslami görünümlerdi.

İSLAM KÜLTÜR VE TARİHİYLE YENİLENME
Erol Güngör kimdir, nasıl bir entelektüel lügate sahiptir, denilirse belki ona çok yakın olmayan bir düşünürden, Foucault’dan yardım almak gerekir. O yazarı bir teorinin, bir disiplinin ya da bir geleneğin yazarı olarak tanımlar. Bu tanımdan bir adım daha öteye gidersek onun gelenekten hareketle muhafazakârlığın kültürel kuruluşunu sağladığını belirtebiliriz. Yoldaşlarından yahut daha doğru bir tanımla ülküdaşlarından Yılmaz Özakpınar şöyle der: “Erol Güngör müstesna bir zihnî terkipti. Onda Ahmet Hamdi Tanpınar’ın sanatkâr ruhu, Yahya Kemal Beyatlı’nın tarih duygusu, Mümtaz Turhan’ın ilim zihniyeti ve Anadolu velilerinin ilhamı vardı.” O yüzden muhafazakâr milliyetçi “entelektüel sosyolojisi” oluşturmaya çalışanlar onu atlayamazlar. Türkiye’de muhafazakâr aydının düşünce serüveninin gelişim seyrini Erol Güngör’ün yazdıklarında yakalamak olanaklıdır. Bu açıdan bakıldığında Cemil Meriç’in düşünce gelişiminin de kısmen benzeri mecrada seyrettiği anlaşılabilir. Fakat Erol Güngör’den farklı olarak Cemil Meriç Marksizm eleştirisi ve diğer hususlarda Batılı kaynaklardan daha çok etkilenmiştir.
Eserlerinin tümünü Soğuk Savaş döneminde ve ağırlıklı olarak “bir taş vardı yolun ortasında/yolun ortasında bir taş vardı/bir taş vardı/bir taş vardı yolun ortasında” yaklaşımınca Marksistlere cevap verme ve bunu hiç unutmama kaygısıyla oluşturan Erol Güngör aslında derin bir dilemmayı yaşar. Yetmişli yıllarda katıksız bir MHP’lidir. Bir anlamda yarı-resmi ideologtur. Özellikle 1975`ten sonra sahip olduğu entelektüel cephaneliği İslam kültüründen ve siyasal tarihinden öğeler taşıyarak yenilemeye yöneldiğini, ancak bu çerçevenin MHP içinde pek hoş karşılanmadığını ve özellikle 1970`lerde İslam ve kültür meselelerine yaptığı vurgular nedeniyle, Romalı askerlerin Hıristiyanları kovalaması gibi belde silah komünist ve zaman zaman İslamcı avına çıkan MHP tabanı tarafından kenara itilen Güngör, seksenlere doğru ise tümüyle MHP ideolojisinden kopar, ama aynı zamanda yükselişe geçen İslamcılığa da yaklaşmaz. Bu yönüyle tarih görüşünü sosyolog Karl Manhiem’in “İnsan, cemiyetin sosyal ve tarihi yapısı hakkındaki en vazıh görüşe ya o cemiyet içinde yükselirken ya da düşerken ulaşır” sözüyle açıklamaya başlayan Erol Güngör, aynı zamanda bu sözle entelektüel amelini de taçlandırır.

HAYATINDAN SATIRBAŞLARI
25 Kasım 1938`de dört kardeşin üçüncüsü olarak tipik bir Selçuklu şehri olan Kırşehir’de dünyaya gelir. Babası adliye zabıt kâtibi Abdullah Sabri Bey, annesi Zeliha Gülşen Hanım’dır. Erol Güngör’ün şahsiyetinin oluşumunda hem babasının ailesinin hem de annesinin ailesinin etkileri büyüktür. Dedesi Kırşehir’de Ahi Tekkesinin son şeyhi aynı zamanda Ahi Evren Camii’nin imamı olan Hafız Osman Efendi’dir. Güngör’ün ağabeyi Hidayet Güngör, kardeşinin ölümünün üçüncü yılında Selçuk Üniversitesi’nde yaptığı konuşmada Osman Efendi’yi şöyle anlatmaktadır: “… Büyükbabam Hafız Osman Efendi, Ahi Evran Camisi imamlığı yapıyor. Gençliğinde Sultan Hamid devrini görmüş, medresede zamanın eğitim ve öğretiminden nasibini almış, güçlü bir adam. Çok gezmiş, sesi güzel, kendisi son derece erkek yakışıklılığı içinde bulunan örnek bir insan tipi. Ermeni göçü sıralarında şehrin merkezinde iki katlı bir Ermeni konağını satın almış, dört kızını evlendirmiş, oğlu ile yani babamız ve onun çocukları olan bizlerle oturuyor.”
Güngör’ün babası Abdullah Sabri Bey, ortaokul mezunu olup zikredildiği gibi Kırşehir Adliyesinde zabit kâtipliği yapıyordu. Az konuşan, ağır başlı bir insan fakat bunun yanında da o derece nüktedan bir insandır. Ağırbaşlılık özelliğini babasından aldığı belli olan Erol Güngör, İstanbul’a geldikten sonra çeşitli kişi ve cemaatlerin sohbetlerine katılıyor, bilgi ve görgüsünü artırıyordu. Bu arada Yahya Efendi Dergâhı’na da devam ettiğini görmekteyiz. Kardeşi Erol Güngör’ün daha çocukluk yıllarında farklı biri olduğuna işaret eden ağabey Hidayet Güngör, bu hususu şöyle belirtiyor: “Erol bizden farklı bir yapıya sahipti. Daha fazla araştırıcı ve inceleyici idi. Ders dışındaki hayatını da okuma ve yazma esasına göre düzenlemiş bir okul öğrencisinin, fikir ve düşünce adamı olma yolunda ne kadar büyük mesafe alacağını tasavvur etmek güç olmadığı için daha lise çağında Erol’un ne olacağını sanki biliyor gibiydik.”
Erol Güngör’ün annesi Zeliha Gülşen Hanım okumaya son derece meraklı birisidir. Gülşen Hanım’ın babasının ismi Hakkı Demirsoy’dur, Güngör’ün kız kardeşi, Aysel Güngör’ün belirttiğine göre, Hakkı Bey’in mesleği berberlikti. Osmanlı-Rus savaşı dolayısıyla askere çağırılmış ve bir daha da haber alınamamıştır. Aysel Güngör, annesinin aile çevresini şöyle anlatmaktadır: “Annemin ailesinde okumaya çok meraklı insanlar vardı. Mesela dayılarım ve annemin dayıları onlar hep kalemiyle para kazanan insanlar olmuşlardır. Mesleği askerlik olan dayım Osman Demirsoy’un yazılmış, fakat basılmamış eserleri vardır. ”

HER ŞEYDE İKTİSAT
Erol Güngör’ün küçük yaşlarda okuma alışkanlığı kazanmasında Hafız Osman Efendi’den başka dayılarının kütüphanelerinin de önemli payı vardır. Erol Güngör’ün okul döneminde dedesi Hafız Osman Efendi ile edebi konularda sohbet ettiklerini Aysel Güngör şöyle anlatmaktadır: “Dedemle, Erol Güngör’ün konuşmaları aile içinde olurdu. Dedem akşamları bir beyit söyler ve ağabeylerimle tartışırdı. Mesela Kara Davut’u okurlardı, destan okurlardı. Akşamları evimizde, özellik dedem eski Türkçe divan okurdu. Daha sonra bütün aile fertleri sırayla divan okurdu. Annemin okuma merakı ve okuyan insanlara göstermiş olduğu ilgi, bütün aile fertlerini okumaya itiyordu. Akşam olunca yemekten sonra herkes kitap alır ve okumaya başlardı. Bu dönemde Erol Güngör de kendisini okumaya vermişti ve devamlı okumaktaydı.” Henüz ortaokul çağlarındayken Osmanlıca öğrenir, üniversite öğrencisi olmadan, yerli yabancı klasikleri hafızasına yerleştirir. Lise yıllarında mahalli gazetede başlayan yazarlığı, hayatı boyunca devam eder. Lise yıllarında Ziya Gökalp’i okur ve derinden etkilenir. Onu en çok etkileyen ise Hilmi Ziya Ülken’dir. İlhan Berk, Ercümend Özkan’la birlikte Erol Güngör’ün de hocası olur Kırşehir Lisesi’nde.
Ardından üniversite için arayışlara girer. 1956 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk bölümüne kaydolur. Burada Fethi Gemuhluoğlu vasıtasıyla Mümtaz Turhan’la tanışır, coşkun kaynak hayatı boyunca kıvrılıp akacağı geniş ve uzun yatağı bulur. Yine bu yıllarda aydınların müdavimi olduğu Küllük kafesinin müdavimlerinden olur. Burada Gemuhluoğlu ve Turhan yanında tarihçi Mükrimin Halil, Asaf Halet ile tanışır. Necip Fazıl ve Nihal Atsız’dan etkilenir. Mümtaz Turhan’ın teşvikiyle Hukuk Fakültesinden ayrılıp İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesine kaydını yaptırır. Erol Güngör’ün ilk izlenimde soğuk ve az konuşan görünümü, onun sözü israf etmemesiyle alakalıdır. Onun bu vasfı ailesinden gelen bir hususiyet olduğu gibi, aynı zamanda üniversiteden itibaren yaşamında mühim bir tesiri olan Hocası Mümtaz Turhan’ın da bir hususiyeti idi. Erol Güngör’ün az konuşma özelliğini kardeşi Aysel Güngör şöyle anlatıyor: “Abim, hocası Mümtaz Turhan’da en çok beğendiği özellik olarak az konuşmasını belirtirdi. Ben konuştuğumda, bana, biz kalkınma çabasında olan bir ülkeyiz, onun için her şeyde iktisat sözde de iktisat, derdi.”

SOSYAL PSİKOLOJİ PROFESÖRÜ
Fakülteden mezun olduğu 1961 yılında tecrübî psikoloji kürsüsünde asistan olur. Bu sırada Türkiye’de yeni yeni gelişmekte olan sosyal psikolojiye yönelir. Bu disiplinin önemli eserlerinden Krech ve Crutchfield`in “Sosyal Psikoloji” kitabını Türkçeye çevirir. “Kelâmî Yapılarda Estetik Organizasyon” adlı teziyle doktor, “Şahıslar Arası İhtilafların Çözümünde Lisanın Rolü” konulu teziyle doçent, “Değerler Psikolojisi Üzerine Araştırmalar” adlı teziyle sosyal-psikoloji profesörü olur (1965, 1975, 1978).
1966`da ABD Colorado Üniversitesinden tanınmış sosyal psikolog Kenneth Hammond`un daveti üzerine Amerika`ya gider. Bu üniversitenin Davranış Bilimleri Enstitüsünde milletlerarası bir heyetin araştırmalarına katılır. Sosyal psikoloji ders ve seminerlerini yürütür. Döndükten sonra Devlet Planlama Teşkilatı, Millî Eğitim Bakanlığı ve Kültür Bakanlığı’nın çeşitli komisyonlarında görevler alır.
Ciddi ilk yazısı olarak gördüğü o zamanki Milliyet’te, Ulunay’ın sütununda yayınlanan tenkit yazısı Kırşehir’de önemli bir ilgi uyandırmıştır. Akademik çalışmalarının yanı sıra günlük fıkralar ve makaleler yazar. 1960’ların ortalarında çıkan Yol dergisi seviyeli bir haftalık dergiydi. Erol Güngör’ün bu dergideki yazılarının Marksizmin tenkidi niteliği taşıdığı görülür. Yazıları Türk Yurdu, Klinik Sempozyum, Hisar, Türk Birliği Dergisi, Töre, Türk Kültürü, Milli Eğitim ve Kültür, Milli Kültür, Konevî, Toprak ve Diriliş dergileri ile Millet, Her Gün, Yeni Düşünce, Yeni Sözcü, Yol, Ayrıntılı Haber, Yeni İstanbul ve Ortadoğu gazetelerinde yayınlanır. Aynı tarihlerde “Türk Edebiyatı”nda da edebi yönü güçlü makale ve çeviri yazılarını kaleme alıyordu.

İLİMDE DE AHLAKTA DA MUHTEŞEM BİR DAĞ GİBİYDİ
1974–77 yılları arasında Ortadoğu gazetesinin başyazarlığını yapar. Güngör bu gazetedeki başyazılarında günlük politikaya da temas ediyordu, ama yazıları o güne kadar karşılaştığımız günlük politika yazılarına benzemiyordu. O ne objektiflik endişesiyle hiçbir fikri beyan etmeyen çoğu defa sadece olayları özetleyen yazarlara benziyor; ne de bir politikacıdan farklı davranan yazarlar gibi yapıyordu. Günlük politik meseleleri sosyal ilimlerin, tarihin ve milli kültürün süzgecinden geçiriyor, sonra da öz ve anlaşılır biçimde yazıya döküyordu.
Kendisini çok iyi tanıyan ve bir “üstad” olarak tarif eden Weberyen Batı rasyonalizminin müridi Taha Akyol, Erol Güngör hakkında şöyle söylemektedir: “Erol Güngör, ilim ve tefekkürde nasıl henüz eteklerine bile ulaşamadığımız bir muhteşem dağ idiyse, karakter ve ahlakta da öyleydi. Herkes bilirdi ki Erol Güngör bir ikbalperest değildi, takdiri de tenkidi de hiçbir hesaba dayanmazdı. Bir sosyal psikolog ve sosyolog olarak siyasi meseleler hakkında yazdığı halde asla politize olmamış, ilmin siyasetten üstün olduğunu âlimin vakarının, siyaset rüzgârlarının karşısında bir yüce dağ silsilesi gibi dikilmesi gerektiğini kendi hayatıyla ortaya koymuştu. Tabi ki siyasi kanaatleri vardı, ama siyaseti sevmemişti, baskı ve çirkefli saldırılardan yılmamıştı. O, Kültür Bakanlığına veya Kültür Müsteşarlığına bir değerli eseri yayınlatmayı her şeyden önemli bilirdi.”
1980 sonrasında kurulan YÖK tarafından Selçuk Üniversitesi rektörlüğüne tayin edilir. Bu vazifesini yürütmekte olduğu sırada, henüz sadece on aylık rektörken 24 Nisan 1983’te geçirdiği bir kalp krizi sonrasında hayata gözlerini yumar.

ZİHİN HARİTASININ KODLARI
Beşir Ayvazoğlu’nun ifadesiyle Erol Güngör, Türk aydınının “proto-tipi”dir. Derin bilgi ve tecrübe sahibi bir akademisyen olma vasfının yanında o, milliyetçi entelektüel hayatta yeri doldurulamayacak bir mütefekkir, hafızalardan silinmeyecek bir kültür adamıdır. Çağdaş bir milliyetçiliğin kurulabilmesi için zihninin ve zamanının bütün imkânlarını feda etmiştir. Ciddiyetinden ve seviyesinden taviz vermeden içinde yaşadığı toplumun tarihini, düşünce verimlerini ve kültürünü iyi bilen bir sosyologun neler üretebileceğini yaptığı çalışmalarla gösterir.
“İdeoloji” yerine fikir sahibi olacak bir nesli yetiştirmek için edebî ve ilmî tüm birikimini sarf eder. Bir yanıyla yerliliğin kaynaklarını, diğer yanıyla dünyayı kucaklar. Bir yandan sahasında meydana gelen ilmî gelişmeleri yakından takip eder, diğer yandan kültürün değişik boyutlarına hâkim bir entelektüeldir. Sadece entelektüel değil, sade, akıcı ve anlaşılır bir üslubu derinliğiyle birleştirebilmiş bir yazardır. Bu yanıyla muadili olan diğer milliyetçi muhafazakâr entelektüellere nazaran somut bir sosyolojik perspektife sahip, Soğuk Savaş’a özgü milliyetçi muhafazakârlığın fazlasıyla tepkisel ve statik boyutlarının barındırdığı riskleri fark ederek; milliyetçi muhafazakâr fikriyatın giderek tıkanan ve donuklaşan durumunu aşmaya çalışan bir zihni arayışa sahiptir. Bu çizgileri oluşturan sosyolojik, epistemolojik, ideolojik ve politik motifleri ortaya koymayı denediğimizde Weberyen Batı rasyonalizminin ve pozitivist bilimci yüceltimin hayranı olan ve bu unsurların Türk sağına tahvil edilmesi adına “ilmi milliyetçilik” kavramını ortaya koyan, muhafazakâr modernleşme ethosunun ontolojisini ve bilimsel sınırlarını çizen Mümtaz Turhan, Erol Güngör’ün zihin haritasının oluşumuna katkısı oldukça fazladır.
Güngör’ün Türk sağında ender örnekleri olan özeleştiri uğraşlarına rağmen milliyetçi muhafazakâr ortodoksiyi aşamasının nedenleri iktidar ve entelektüeller arasındaki girift ilişkilerde aranmalıdır. Güngör’ün milliyetçi muhafazakâr ortodoksiyi aşamamak bir yana bu anlayışın en doktriner ve uç yorumu olan Türk-İslam sentezini savunan Aydınlar Ocağı’nın bir üyesi olmasının, “korporatist entellektüellere özgü ayrıcalıkları yeniden üretme veya bunları sahiplenme eğilimden bağımsız görülemeyeceği açıktır.” Esas itibariyle Güngör’ün önemi, Soğuk Savaş döneminde Türkiye sağının iki önemli ve rakip yorumu olan milliyetçi muhafazakârlık ve muhafazakâr modernleşme çizgisinin 1980’lere gelindiğinde toplum kesimlerinin varoluş ve kimlik krizlerine dair ikna edici yanıtlar üretememesinde kendini ifşa eder.

HER ŞEY ELEŞTİRİLEBİLİR, DEVLET HARİÇ!
Din algısı daha çok Parsons etkisindedir. Onun için dini bir sosyal sistem olarak ele alır. Bu bakışı doksanlı yıllarda onun daha çok okunmasının da asıl nedenidir. Şimdi, geçmiş ve gelecek arasında kopuş görmeyen Erol Güngör, geçmişe hasretle bakmanın ve sık sık geçmiş üzerinde durmanın bugünden duyduğumuz sıkıntının ve gelecekten duyduğumuz kaygının bir uzantısı olduğunu ifade eder. Bu bağlamda gelecekten ve bugünden ne anlaşıldığı üzerinde durarak konuya yaklaşır. İnsanın zihnindeki ve özlem duyduğu geçmiş “sübjektif geçmiş”tir. “Böylece, bilmediğimiz veya benimsemediğimiz bir tarih bizim için geçmiş(mazi) olamaz. Bugün dediğimiz şey ise genellikle insanın hayatında geçmişle karşılaştırılan kısmıdır. Gelecek ise içinde bulunduğumuz andan itibaren bilinmeyen bir sona, fakat genellikle kendi hayatımızın sonuna kadar uzanan zamandır. Bu zaman parçalarındaki olaylar bizim mazi veya tarihle olan ilgimizin belirlenmesinde asıl rolü oynar.” Öte yandan her toplumsal kurumun eleştirilebileceğini ama devletin eleştirilmeyeceğini ifade ederek milliyetçi ontolojiye bağlılığını da ortaya koymuş olur. Ama kimse bilmek istemez bunu nedense. Bitmek tükenmek bilmeyen bir kültürel ya da iktidar genetiğidir bu.
Gün gelir herkes ölür. Gün gelir buyurulandır ölüm. Yalnızca ölmek, hiç kaçış olmaksızın…“Kimin umurunda yaşlanmak, nedir yaşlılık” diyemeden kırk beş yaşında (1983) bu dünyadan, özellikle milliyetçi fikriyat bakımından arkasında doldurulması imkânsız bir boşluk bırakarak bildiğimiz edebi yurda gitti. Onun yokluğu Türk sağının ve Türk milliyetçiliğinin can damarlarından birinin kesilmesi olmuştur.

26.04.2010

EROL GÜNGÖR ÖLDÜ! ...VE BİR ALEM GÖÇTÜ Mehmet Efe Sorgunlu



         Eğer; gözler kapalı değilse, eğer;akıl uyumuyorsa ve eğer; bilim ve vicdan yaşıyorsa;20.yüzyılın düşünürleri sayıldığında, EROL GÜNGÖR, ön sıralarda yer alır.
         Değerli okurlar, konuya girmeden önce, bir üzüntümü sizlerle paylaşmak istiyoruz...
         Biz, bir şeyi merak ettik... Acaba, Pof.Dr. Erol Güngör, ansiklopedilerde bir-iki satırlık da olsa, yer almış mıdır? diye bir kaçını karıştırdık...Bilgi almak için değil;Erol Güngör için ansiklopedilere başvurmamıza gerek yoktur;çünkü elimizde  Erol Güngör’e ait pek çok doküman var. Kaldı ki, bu satırların yazarı 35 yıldır, Türk  kültür hayatının içindedir;dökümansız da olsa Erol Güngör dehasını sizlere aktarabilecek birikime sahiptir... Ancak, merak ettik ve baktık;ne var ki, acı gerçek, bizi derinden sarstı;üzüntü vericidir ki;’düşünce dehası’ bu seçkin bilim adamının adı, bizim incelediğimiz hiçbir ansiklopedi de yoktur! Ne Meydan Larousse’da, ne Büyük Larousse’da, ne de Ansiklopedi Britannica’da, ne bu ansiklopedilerin eklerinde ve ne de Yeni Türk Ansiklopedisi’nde “Güngör” maddesinde Erol Güngör yoktur. Gözler kapalı... Akıl uyuyor...Bilim ve vicdan can çekişiyor;demek, belki ağır olacak ama;doğrusu ne diyeceğimizi de bilemiyoruz.
Acaba Erol Güngör’ün hiçbir özelliği yok muydu?Bu soruyu sormak bile anlamsız!Bırakınız engin! Bir düşünür olmasını;o, öldüğünde Selçuk Üniversitesi’nin rektörü, bir bilim adamı idi.Sanırım sadece bu özelliği, ansiklopedilere girmeye yeterdi! !(Türk meclisi notu:Bu yazı 28 Nisan 2000 de yazılmıştır)
Bu hüznümüzü sizlerle paylaştıktan sonra, her zaman unutulmayacaklar arasında yaşayacak olan Erol Güngör’den çok kısa olarak söz edelim. ‘çok kısa’ diyoruz;çünkü, o dehayı anlatmak için, bu derginin değil iki sayfası;80 sayfası dahi yetmez.
          
          HERKES ANLARDI...
          Erol Güngör’ün belki de en büyük özelliği;tarih ve sosyal olaylarla ilgili sorunlar karşısında çok sağlam, çok mantıklı ve bilimlik yargılarda bulunması yanında düşüncelerini toplumun her kesiminin anlayacağı biçimde sunmasıdır. Sonsuzluğa göçtüğü yıl olan 1983 yılında  Töre Dergisi’nde, Prof Dr. A.Bican Ercilasun onun bu özelliğini çok güzel biçimde şöyle açıklıyor:
                   “(...)En grift meseleleri, en kısa yoldan ve en anlaşılır şekilde ifade etmeyi biliyordu. Kendisi bir yazar ve sosyal ilimci olarak ilk defa tanıdığımız Yol dergisinde bu özelliği ile hemen dikkati çekiyordu.”
Gerçekten Erol Güngör, en zor konuları bile öz ve anlaşılır bir biçimde aktarmayı beceren az bulunur düşünürlerdendi. Onun anlatımında, yersiz bilim terimleriyle örtülü bir ‘ukalalığı’ bulamazsınız. Açık ve seçik bir uslubun sahibiydi. Doluydu. Vardı, veriyordu.

                       EROL GÜNGÖR VE İSLAM...
                   O, İslami devirlerin fikir tutsağı değil, aksine o devirlerin çağımızdaki özgür bir yorumcusu;ayağı yere basan, yaşadığı zamanın özelliklerini bilen ve İslam’ın her çağa yettiği gerçeğini unutmayan;zihniyet gardiyanı simgelere, geçmiş devir deyimlerine sığınmayan geniş ufuklu bir düşünürdü.
                   Mayaş Yayınları arasında çıkan “İnanmış Aydın’ın Problemleri” isimli kitapta, şöyle diyordu:
                   “(...) Gazali’den sonra İslam Dünyasına tembellik ve yobazlık hakim olmuş değildir. Yine alimler ve mutefekkirler yetişmiş ve bunlar kendi sahalarında alabildiğine derinleşmişlerdir. Fakat düşünce yenilikle gelişir;zihne meydan  okuyan yeni problemler çıktıkça onlarla uğraşmak mecburiyeti insana o güne kadar fark etmediği veya kullanmadığı yeni boyutlar gösterir.”
                   “Müslümanlar fikir meselelerini iman meselesi halinde görmekten vazgeçmeli ve düşüncesinin doğruluğuna kriter olarak imanı almamalıdır. Bu onların imanlarını terk etmeleri anlamına gelmez, fakat fikre iman ölçüsü hakim olduğu zaman kimin haklı kimin haksız olduğunu anlamaya hemen hemen imkan yoktur. İman öyle bir konudur ki, ana hatlarıyla herkesi birbirine bağlamakla birlikte tartışmaya sokulduğu zaman ufak ayrıntılar bile insanların birbirlerini en ağır şekilde suçlamalarına yol açabilir. Bu yüzden iman konusu şeyleri ya red ya kabul edersiniz, yani tartışamazsınız. Fikir böyle değildir, onun gelişmesi hep veya hiç esasına dayanmaz.”
                   “(Gazali dönemi) Onbirinci yüzyıldan bu yana olan gelişmelere kendimizi inkar etmeden nasıl ayak uyduracağız? Benim kanaatimce müslümanları bugün en çok düşündürmesi gereken şey onbirinci yüzyıla bağlanmak değil, bugüne ayak uydurmaktır. Her nedense müslümanlar geçmiş yüzyılların otoritelerine bir çeşit kutsiyet izafe etmekte ve İslam düşüncesi denince hemen onlara müracaat etmektedirler. Bizim bugüne ayak uydurmamız için eskileri inkar etmemiz gerekmez, ama onların bıraktığı yerde durmak veya oradan başlamak zorunda da değiliz.”

                   DERİNLİK... DERİNLİK...
                   Erol Güngör’ü çok genç yaşta yitirdik. Üreteceği fikirlerle ülkeye daha çok yararlı olabilirdi. Onun en büyük özelliği fikirlerindeki derinlik idi...Onu kendi sözleriyle tanımak, sanırız en doğru olanıdır... 3 Haziran 1982 tarihli Millet Gazetesi’nde yayınlanan söyleşide Lütfi Şehşuvaroğlu’nun sorularını şöyle yanıtlıyordu:
                   “Milliyetçilik mefhumunun 21. Asırda kazanacağı yeni boyutlar sizce nelerdir? Milliyetçilik mefhumu ortadan kalkacak mı? Geleceğe bakışınız nasıl?
                   GÜNGÖR:Milliyetçilik, ayrı milli toplulukların varlığı manasında belki hiçbir zaman ortadan kalkmayacaktır. Ancak bu toplulukların meselelerine bakış tarzları şimdikinden farklı olabilir. Aslında milliyetçilik çok değişik görüntüleri olan bir tavırdır;geçmişte ve bugün farklı milliyetçilik anlayışları olduğu gibi, ileride de olması beklenir.
                   -Hürriyet ve otorite dengesini nasıl kuruyorsunuz?
                   GÜNGÖR: Hürriyet ve otorite dengesi insanlık tarihini yüzyıllardır meşgul etmiş ve kesin cevap bulamamış bir meseledir. Belki kesin bir cevap bulunmayacaktır. Fikir hürriyeti konusunda hiçbir sınırlandırmaya taraftar değilim. Öte yandan, Türk milletinin varlığının korunması ve devamında devlet otoritesinin yeri başka milletlerinkine benzemeyecek kadar önemli olmuştur. Devlet otoritesinin ne kadar lazım olduğunu her halde anlamış olmalıyız. Bence hürriyet-otorite dengesinde milletlerin tarihi şartları ve milli şahsiyetlerinin önemli bir yeri vardır. Avrupa’da fikir hürriyetinin ve kültür gelişmesinin çok eski bir tarihi olduğu halde bu durum orada en katı diktatörlerin çıkmasına engel olamadı. Bizim milletimizin tarihinde “zalim devlet” hiç olmamıştır;siyasi tehlike yaratmadığı, yani eyleme dönüşmediği müddetçe kimsenin fikrine karışıldığı da pek görülmez. Kısacası, Türklerde otoritenin tavrı genellikle ağırbaşlı ve mülayım olmuştur. Bu tarihi özelliğimizin ileride de bize çok yardımcı olacağı kanaatindeyim.”

                   EROL GÜNGÖR VE TANZİMAT
                   Günümüzde “sağcı” ve “İslamcı” olarak tanımlanan, kimi yazarlar “Tanzimat” adlı bir ‘günah keçisi’ bulmuşlar;sloganlarla örülü anlatımlarıyla, bir tuhaf “Tanzimat öfkesi” taşırlar...”Batılılaşmanın başladığını” dolayısıyla milli değerlerden kopma ‘ayıbının’ doğduğunu, hep vurgulaya gelmişlerdir. Burada çok ince bir ayrıntı hep o gözlerden ırak kalmıştır;modernleşme! Esasen, Tanzimatçıların ‘batılılaşmak’ gibi bir emeli de yoktu. Onlar, değerleri çağa uydurma;’modernleşme’ kaygusunu taşıyorlardı. İşte bu önemli ayrıntıyı, ilk fark edenlerden biri de rahmetli Erol Güngör idi. Töre Degisi’nin 102.sayısında yayınlanan ve 145. sayısında ölümü dolayısıyla tekrarlanan “Tanzimat üzerine bir kaç not” başlıklı makalesinde Erol Güngör şöyle diyor:
“(...) Eline her kalem alan kişi “yüzelli yıldır içine düştüğümüz buhran”dan bahsederken, iki de birde “Tanzimat’tan beri” diye sözlerine başlarken, aslında Tanzimatçıları tenkit etmekten ziyade bizim modernleşme hareketlerimiz hakkındaki umumi şikayetlerini dile getirmektedir. Bunlara bir noktayı hatırlatmakta fayda görüyoruz. Tanzimatçılar da memleketin ‘yüzelli yıldır’ bozulduğunu söylüyorlar;Tanzimat Fermanında yüzelli yıldan beri devlet idaresinin türlü müsibetlere giriftar olduğundan bahsediyorlardı.”
                   “(...) Cumhuriyete gelince, bu olay Tanzimattan, daha doğrusu ikinci Mahmut’tan beri gelen değişmelerin tabi bir sonucu sayılabilir. Fakat Cumhuriyet modernleşme yerine Batılı olmayı kesinlikle tercih ederek Tanzimatın geleneğini rededmiştir. Modernleşme ile Batılı olma basit bir kelime farkından ibaret değildir, tamamen değişik dünya görüşlerini ifade eden kavramlardır.”
                   “(...) Tanzimatçıların modernleşme hareketlerinin ne kadar isabetli olduğu meselesi ise, delilleriyle ele alınıp, etraflı bir şekilde izah edilmesi gerekli bir mevzudur. Fakat herhalde aydınlarımız ve eli kalem tutanlarımızın bu mevzularda ezbere konuşmaktan vazgeçmeleri, yaşasın veya kahrolsun sloganlarını bırakmaları böyle bir araştırmanın ön şartıdır.”

                   KİMDİR?
                   Erol Güngör, 1938’de Kırşehir’de doğdu. Derin bir İslam kültürünü yaşayan ailede yetişti. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nin Felsefe Bölümü’nü bitirdi. 1966 yılında doktorasını tamamlayarak, ABD Colorado Üniversitesi’ne ‘uzman, araştırmacı’ olarak gitti. 1971’de doçent, 1978’de profesör oldu. Özgün ve çeviri eserler verdi. “Türk Kültürü ve Milliyetçilik”, “İslam’ın Bugünkü Meseleleri”, “İslam Tasavvufunun Meseleleri”, “Dünden Bugünden-Tarih”, “Kültür Milliyetçilik” adlı özgün çalışmaları yanında; “Sosyal Psikoloji”, “20.asrın Manası”, “Sanayileşmenin Kültür Temelleri”, “İktisadi Gelişmenin Merhaleleri”, “Batı Düşüncesindeki Büyük Değişme” gibi çevirileri vardır.
                   1982’de Selçuk Üniversitesi Rektörlüğüne atanan büyük Türk düşünürü Erol Güngör 24 Nisan 1983’de sonsuzluğa uçtu.
                   Durağı uçmak olsun;Tanrı Türklüğe böyle düşünürler nasip etsin.

(Yeni Düşünce Dergisi, Mehmet Efe Sorgunlu, 28 Nisan-4 Mayıs 2000, Sayı:681, Sayfa:62-63)
(www.turkmeclisi.org sitemiz kaynak gösterilmeden kullanılamaz)

Erol Güngör’den Seçmeler - Derleyen: Hakan Yaman



 Medeniyetimize Bakış Usûlü

Eğer medeniyet Batıda görülen kültür malzemesinden ibaret değilse, medeniyetsizlik denince onların zıddını anlamayacaksak, o hâlde bir Türk medeniyeti de vardır ve başlıbaşına bir kıymet ifade eder. 

Üstelik bu medeniyet bizim sosyal karakterimizin eseridir ve onu aksettirir. (…)

Türkler artık kendi medeniyetlerine yüzlerini dönüp onu bütün teferruatıyla incelemelidirler. 

Ama bu inceleme yakın zamana kadar hep yapıldığı gibi, Batı medeniyetinin değer hükümleri açısından olmamalıdır. 

Bizim tarihimizi savunanların pek çoğu maalesef bu tuzağa düşmüşler ve Batıda değer verilen şeylerin Türk tarihinde benzerlerini buldukça atalarımızın ne kadar “ileri” düşünceli olduğunu söylemişlerdir. 

Türk medeniyetinin kendi başına bir kıymeti bulunduğunu daima hatırda tutmalıyız.

(Prof. Dr. Erol Güngör, Dünden Bugünden, Ötüken Yay. 9 Basım, İstanbul 1999, s. 131)

Vekâr ve Şahsiyet

Gençlerimiz vekâr kelimesinin mânâsını bilmezler. Kendilerine Türkçe diye öğretilen uydurma dilde yazılmış lûgat kitablarında da bu kelimenin karşılığını bulacaklarını sanmıyorum, çünkü vekârın Türk münevver hayatı içinde karşılığı kalmadı. 

İngiliz sefirinin önünde hüngür hüngür ağlayan Tanzimat kahramanı Mustafa Reşid Paşa'nın vekârdan nasibi yoktu; tatlı canının endişesine düşerek Fransız sefaretine sığınan ve Londra'ya gittiği zaman İngiliz Hariciye Sekreterine sadrazam olarak yaptığı işlerin hesabını veren hürriyet ve anayasa kahramanı Mithad Paşa da elbette vekâr örneği olamazdı. 

Şimdi onların kendi toprağımız üzerinde hırsız gibi korkak adımlarla dolaşan inkılâbçı torunları vekârın mânâsını lûgatte bile bulamıyorlar. 

Onlara örnek olarak gösterilen şahısların büyük çoğunluğu başını dik tutmaktan ziyade boyun eğmeye alışmış, ne kendine, ne de milletine güvenen, basit menfaatleri büyük başarı sayan, küçüklüklerini halka karşı kibir ve gururla kapatmaya kalkışan adamlardı.

(Prof. Dr. Erol Güngör, Türk Kültürü ve Milliyetçilik, Ötüken Yay., 14 Basım, İstanbul 1999, s. 59)

Koptuğumuz Dünya

Unutmayalım ki, Batılı devletlerin Birinci Dünya Harbinden sonra Ortadoğu'ya ekmiş oldukları nifâk tohumları bize de çok tesir etmiştir. 

Arab deyince, yeni Türk nesillerinin aklına daima Türk ordularını arkadan vuran İngiliz maşası bedevî kabileleri gelir;  Arablar da Türk deyince en çok İttihatçı Cemal Paşa'nın Suriye'de yaptıklarını hatırlarlar. 

Her iki tasavvur da yanlıştır, iki tarafı birbirine düşman etmek için İngilizler tarafından uydurulmuştur. 

Arabların bu yanlış tasavvurdan kurtulmalarını istiyorsak, biz de memleketimizdeki Batı kuklası münevverlerin sistemli bir şekilde yerleştirmeye çalıştığı Arab düşmanlığının bütün izlerini silmeliyiz. 

Unutmayalım ki, "ARAB DÜŞMANLIĞI PROPAGANDASININ TEMELİNDE İSLÂM DÜŞMANLIĞI VARDIR; İslâm dünyasının yanyana yaşayan iki büyük kitlesini birbirine düşman etmek, böylece her birini tek tek Batılılara esir etmek gayreti vardır." 

(Prof. Dr. Erol Güngör, Türk Kültürü ve Milliyetçilik, Ötüken Yay. 14 Basım, İstanbul 1999, s. 235-236)

Avrupa Birliği

Avrupa Ortak Pazarı’nın  kuyruğu mu, yoksa Ortadoğu’nun başı mı olacağız? 

Bize düşman olan ve düşman kalacak bir medeniyetin çöpçülük hizmetini mi, yoksa kendi medeniyetimizin öncülüğünü mü yapacağız? 

Türk münevveri bu konuda derhal bir karar vermelidir.

(Prof. Dr. Erol Güngör, Türk Kültürü ve Milliyetçilik, s. 236)

Kültür (Hars) Tarifi

Sosyal ilimlerde kültür denince, bir topluluğun kendi hayatî problemlerini çözmek üzere denediği ve uzun yıllar içinde standart hâle getirdiği usuller ve vasıtalar anlaşılır. 

Şu hâlde bir topluluğun ihtiyaçlarını karşılamak üzere benimsemiş bulunduğu hayat tarzı, bütün maddî ve manevî unsurlarıyla birlikte onun kültürünü teşkil etmektedir. (...)

Bir milletin yaşama gücü, onun kültüründe çok sağlam dayanakların bulunmasıyla mümkündür. Fare kapanına girmiş gibi Anadolu yarımadasına sıkışıp kaldığımız şu ıztırablı günlerde bile tek ümid kaynağımız milletimizin bu yaşama gücüdür.

(Prof. Dr. Erol Güngör, Türk Kültürü ve Milliyetçilik, s. 68-70)

Eski ve Yeni Mukayesesi

Niçin dünyanın büyük hukukçuları arasında bir Hukuk Fakültesi profesörünün değil de, Ahmet Cevdet Paşa’nın adı geçiyor? 

Niçin Fransa Devlet Başkanı; “siz Bakî gibi şairler  yetiştirmiş bir milletsiniz” diyor? Niçin bir divan katibinin yazdığı bir müsvettede bir tek Türkçe hatasına rastlanmadığı hâlde, bir üniversite profesörünün yazdığı makale anlaşılmıyor? 

Niçin dünküler önem verdikleri medrese ilmini mükemmel şekilde bildikleri hâlde, biz bugün önem verdiğimiz modern ilimde varlık gösteremiyoruz? Niçin artık ilim ve edebiyat yapacak bir dilimiz bile yok?

Atalarımız ülkeler fethedip yağmacılıkla uğraştılar ha! Siz bütün bu yüksek aklınız ve ileri bilginizle iki dönümlük bir yer fethedebilir misiniz? 

Bir orduyu bir yerden başka bir yere götürebilmek, üstelik yabancı topraklarda zafer kazanabilmek için nelerin gerektiğini bilir misiniz? 

Bunun için her şeyden önce saat gibi işleyen idarî bir sistem lâzımdır; böyle bir sistem kuramayanlar sadece kendi ülkesinde birbirinin arazisini işgal etmekle, kendi vatandaşlarına karşı zafer kazanmakla uğraşır. (...) 

Bizim Macaristan’a aldığımız gelirden fazla masraf yaptığımızı sosyalist bir ülke olan Macaristan’ın tarihçileri ortaya koydular. Siz devletin bu masrafa niçin katlandığını da anlayamazsınız; bunu ancak dünya çapında dış politika yürüten bir devletin idarecileri bilirler.

Haçlı ordularını imha eden bir devletin küçücük bir Karaman beyliğine niçin harb açamadığını, Rum Kara Todori Paşa’nın azınlıkları şımartmak isteyen Avrupa diplomatlarına karşı devletin hükümranlığını niçin müdafaa ettiğini, ordulara hükmeden paşaların iki satırlık bir ferman karşısında boyunlarını cellada niçin uzattıklarını, krallara başeğdiren insanların yoksul bir derviş karşısında bütün gurur ve azametlerini niçin terk ettiklerini, deli denilen bir sultanın ekmek fiyatları artınca niçin geceleri uyuyamadığını hiç düşündünüz mü?

(Prof. Dr. Erol Güngör, Türk Kültürü ve Milliyetçilik, s. 123-124)

İslâmiyet ve Türkler

İslâmiyet devrine kadar Türkler her türlü yüksek meziyete sahib olan, fakat dünyada kendi yerini tam bulamamış olan bir milletti. İslâm onun yolunu aydınlatan bir ışık oldu ve Türk milleti bu ışığı takib ettikçe hep yükseldi.

(Prof. Dr. Erol Güngör, Tarihte Türkler, Ötüken Yay. 6 Basım, İstanbul 1995, s. 69)

NOT: Başlıklandırmalar tarafımızdan yapılmıştır. (H.Y.)
Aylık Dergisi, Nisan 2010

AKIL VE GÖNÜL BİRLİĞİNİN SÜZGECİNDEN ÇIKAN BİR MÜTEFEKKİR: EROL GÜNGÖR - Ferhat ARIK (H.Ü. Sosoyoloji Bölümü)


Mehmet İzzet medeniyeti şu şekilde tarif ediyordu. Ona göre medeniyet, akıl ve gönül işbirliği sonucu oluşabilirdi. 

Toplumun kültürel dinamiklerini sosyalizasyon sürecinde bünyemize katıp hazmetmeye çalışırken çoğu zaman gönlümüzden geçen ile aklımızın dikte ettiklerinin farklılığından doğan karmaşa ortamında boğulup gideriz. 

Zira Osmanlı son döneminde ortaya çıkan ve halen akıl ve gönlümüzü uyuşturamadığımız bir dönemin insanlarıyız. 

Bu dönem kimi zaman Batılılaşma kimi zaman Modernleşme kimi zamanda Medeniyet inşası olarak kendini gösterdi. 

Ancak her defasında ya aklımızın istediği ya da gönlümüzün dilediği gibi düşünmeye ve uygulamaya çalıştık. 

Bu süreçte kimi zaman tarihimizi reddettik kimi zaman kendi öz kültürümüzü oluşturan değerleri hiçe saydık kimi zaman da yönünü şaşırmış bir tekne misali rüzgârın inisiyatifine kendimizi bıraktık.

Bu dönem Türk münevveri için çetin bir imtihan dönemidir. 

Pusulasını şaşırmış pek çok aydın namzedi ya kendi kültürüne-milletine yabancılaşmış, ya da donup kalmıştır. 

Kendi milletinin karşılaştığı sotunları aydınlatacak ve çözüm önerileri geliştirecek mütefekkir aydın sayısı iki elin parmaklarını geçmeyecek kadar azdır. 

İşte bu sürecin sıkıntılarının ortaya çıkardığı mütefekkir aydınlardan birisi Erol Güngör’dür. O değişen Türk toplumu içinde kökleriyle bağ kurabilen bir medeniyet unsuru gibidir.

O bir Türk Münevverinin nasıl olması gerektiğini şu cümlelerle anlatıyordu;

“Türk münevveri yüzyıl önceki Türkçeyi kullanmayacak, ama üniversite kapısı önündeki kitabeyi görünce alık alık bakmayacak, demokrat olacak ama atalarının siyasi ve idari dehasından faydalanmasını bilecek; bir Osmanlı Türk’ü gibi ayakları yerde, başı dik, gönlü geniş, kalbi metin olacak, hiçbir zaman basitliğe düşmeyecek. Ve nihayet milletinin büyüklüğünü anladığı zaman artık fuzuli kurtarıcılık ve akıl hocalığı yapmaktan vazgeçecek” (Güngör, 1996b, s. 132).

Yılmaz Özakpınar’a göre Erol Güngör’de Ahmet Hamdi Tanpınar’ın sanatkâr ruhu, Yahya Kemal Beyatlı’nın Tarih duygusu, Mümtaz Turhan’ın ilim zihniyeti ve Anadolu velilerinin ilhamı vardı.

Özakpınar hocanın usta üslubuyla Güngör’ün bu yüce şahsiyeti ve çok yönlülüğünü vurgulanmaya çalışılmıştır.

Mehmet Niyazi Özdemir ise, Erol Güngör'ü şöyle tanımlıyordu:

“Her köşe başında rastlanan bir tip değildi; az konuşur, daha çok dinlerdi. Çokları onu Hindistan cevizine benzetirdi; dışı sert, içi özlü idi. 

Uzaktan bakan onu soğuk, biraz kendini beğenmiş zanneder; ama yakından tanıyan onun sıcak, samimi bir insan olduğunu hemen anlardı. 

Asistanlığı döneminde iki yıl Amerika'da kaldığından, dedesinden küçük yaşta Osmanlıca öğrendiğinden ayırım yapmadan, hemen hemen bütün klasikleri, seviyeli eserleri yercesine okuduğundan, hem Batı'yı hem de Türk-İslam Dünyası'nı iyi bilirdi. 

Berrak, zarif, veciz bir üslubu vardı. Çok genç yaşta yazdığı kitaplarla, makalelerle, yaptığı tercümelerle bütün bilim çevrelerinin dikkatini çekmişti.” 

(Gökkubemizin Büyük Türk Sosyoloğu: Erol Güngör, http://millimecmua.blogspot.com /2008/01/gkkubbemizin-byk-trk-sosyolou-erol-gngr.html)

Erol Güngör, mensubu bulunduğu Türk milletinin ve İslâm medeniyetinin değerlerine hep sahip çıkmıştır. 

Erol Güngör bazılarının aksine her zaman milletinin değerleriyle barışık olmuş, bu sebeple hiçbir zaman toplumdan kopmamış, milletine tepeden bakan “Aydın Kibri”ne sahip olmamıştır. 

Toplumun her kesimine açık olmuştur. Gün olmuş İskender Paşa Dergâhında tasavvuf sohbetlerine katılmış, gün olmuş Yahya Efendi Dergâhında Mesnevî dinlemiştir.

Milletinin değerleriyle barışık olmasının bir başka sonucu olarak Türk milletinin geçmişine yönelmiştir. 

Mükemmel derecede Osmanlıca öğrenmiş. Ayrıca Türk tarihine, Türk diline ve Türk edebiyatına derinlemesine hâkim olmuştur. 

Erol Güngör İslâm dini ve Medeniyeti içinde kaygılar taşırken, İslâm ülkelerindeki gelişmeleri ve fikir hareketlerini yakından takip edip, kafa yormuş, sorular sormuş ve cevaplar aramıştır. 

İslâm’ın Bugünkü Meseleleri ve İslâm Tasavvufunun Meseleleri isimli eserleri bu arayışın ürünü olarak kaleme alınmıştır.

Erol Güngör’ün en önemli özelliklerinden biri de zihninin içinde tabulara yer vermemesidir. Ona göre ilâhî kurallar dışında tartışılmayacak hiçbir konu yoktur.

Yani Erol Güngör, milletinin değerlerine sahip, milletiyle bütünleşmiş, manevi şuur sahibi, ezberci olmayan araştırıcı ve sorgulayıcı bir kafaya sahip kelimenin tam manasıyla gerçek bir münevverdir.

O’nun hakkında birçok şey yazılıp çizilmiştir, ancak onun hakkında en güzel tespitleri yapanlardan birisi de kardeşi Hidayet Güngör’dür. 

Güngör, kardeşiyle ilgili olarak şu tespitte bulunur,  “Ben onun 45 yıllık hayatında inançlarının dışında bir yaşantıya saplandığına hiç şahit olmadım. 

Tam anlamı ile içi bir, özü sözü bir, fikir adamıydı.” (Yıldız ve diğerleri, 1998, s. 15-16).

O, düşündüğü gibi söyleyen, söylediği gibi yaşayan, yaşamı boyunca ilmi ve düşünsel çizgisini kendine has üslubuyla koruyan büyük mütefekkirimizdi. 

Hiçbir zaman kahrolsun ya da yaşasın gibi sloganlar geliştirmemiş tüm yaşamını uğruna adadığı ilim ve irfan yolunda Türk milletini yüceltmeye çalışmıştır.

Yetişme Ortamı-Öğrenim Çağı –Şahsiyeti ve Hakk’a Yürüyüş

Erol Güngör, 25 Kasım 1938’de ülkemizin kültür merkezlerinden Kırşehir’de dünyaya gelmiştir. Adliye Zabit Kâtibi Abdullah Sabri Bey ile Zeliha Gülşen Hanım’ın izdivacının dört meyvesinden üçüncüsü olarak hayata gözlerini açmıştır.

Hem baba hem de anne tarafı Kırşehir’in bilinen itibarlı ailelerindendir. Baba tarafından dedesi olan Hafız Osman Hamdi Efendi, medrese mezunlu cami imamıdır. 

Son görev yeri Kırşehir’de Ahi Evran Camii imamlığı olmuştur. Anne tarafından dedesi olan Lütfü efendi ise bir müftüdür. 

Erol Güngör Kırşehir gibi, Aşık paşazade’lerin ve Ahi Evran’ların yetiştiği kültürce zengin bir Anadolu şehrinde, kültürlü, bilgili ve görgülü belli bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiş, bu zenginliği fırsata dönüştürerek, hepsi de yüksek tahsil yapmış olan kardeşleri arasında öne çıkmıştır.  (Alptekin ve diğerleri, 2008, s. 425-26).

Liseyi bitirene kadarki öğrencilik yıllarında aile içi eğitimi de güçlü olmuştur. 

Evde babası Dertli Divanı’ndan şiir okurken; kendisi büyük kardeşleriyle beraber, ‘Karadavut’ adlı kitabın Osmanlıcasını okumuşlardır. 

Bunun yanı sıra Ziya Gökalp’in ve Hilmi Ziya Ülken’in lise çağındaki bir öğrenciye ağır gelebilecek kitaplarını zevkle okumuş ve istifade etmiştir. Lise çağında Fransızca öğrenmiş ve ilerleyen yıllarda telif eserlerin dilini andıracak tarzda çeviriler yapmıştır.

Erol Güngör, 1943 yılında başlayan ve 1956 yılında sona eren ilkokul, ortaokul ve lise eğitimi süresince bölgenin kültürel zenginliklerinden de azami derecede istifade etmiştir. 

Dedesi Hafız Osman Hamdi Efendinin tesiri ile Arapça ve Farsçaya aşinalık kazanan Erol Güngör, yine onun yardımıyla Osmanlıcayı öğrenmeye başlamıştır. 

Erol Güngör üzerinde babasından daha fazla tesiri bulunan dedesi Osman Hamdi Efendi, sık sık “oğlum profesör olacak” dediği torununu, kendilerinden istifade etmek üzere, Kırşehir’deki önemli şahsiyetlere yönlendirmiştir. 

Bu çerçevede Erol Güngör, aile ve okul eğitiminin yanı sıra Şakir Ağazade Şevki Bey’in divan sohbetlerini takip etmiş; İrtifacı Mehmet Efendinin derslerine devam ederek, Türk Astronomi aletlerinden irtifa tahtasını ve benzeri aletlerin çalışma esaslarını öğrenmiş, yine bu yıllarda Ali Galip gibi İttihat ve Terakki hareketi içerisinde bulunmuş kimselerle de görüşerek, onların görüş ve tecrübelerinden istifade etmiştir.

Erol Güngör’ün etkilendiği, istifade ettiği daha birçok isim olmakla birlikte Mehmet Lütfi İkiz’den özellikle bahsetmek gerekir. 

Erol Güngör lise yıllarında iken her gün okul dönüşü evine gittiği bu şahıstan Osmanlıca ve Arapça dersleri almıştır. (Yıldız ve diğerleri, 1998, s. 15-16).

1956 yılında İstanbul hukuk fakültesine kayıt yaptıran Erol Güngör, bir yandan eğitimini sürdürürken bir yandan da fikir alt yapısını oluşturacak olan çeşitli toplantılara katılır. 

Bir edebiyatçıyla edebiyatı, bir felsefeciyle felsefeyi, bir müzisyenle müziği tartışabilecek derecede bilgi sahibi olmasının arka planında kültür meselelerine duyduğu şahsi ilginin ve de müdavimi olduğu sohbet toplantılarından edindiği derin bilginin büyük payı olmuştur. 

Nitekim bu toplantılarda tanıştığı Mükrimin Halil Yınanç, Nurettin Topçu, Erkem Hakkı Ayverdi, Fethi Gemuhluoğlu, Nihal Atsız, Asaf Halet Çelebi, Necip Fazıl, Mithat Bahri gibi isimlerden büyük ölçüde istifade etmiştir.

Fethi Gemuhluoğlu’nun tavsiyesiyle tanıştığı Mümtaz Turhan onun hayatında bir dönüm noktası olmuştur. 

Zira bu tanışmanın ürünü olarak Hukuk Fakültesinden ayrılıp Edebiyat Fakültesinin Felsefe Bölümüne geçiş yapmıştır. 

Erol Güngör’ün farklılığı üzerinde büyük tesiri olan hocasının gözünden de kaçmamıştır. Mümtaz Turhan ilerleyen yıllarda onun için “işte benim hakiki eserim” diyecektir.

Onun en dikkat çekici özelliklerinden biri de yabancı dillerde dinlediği derslerde Osmanlı Türkçesiyle not tutması olmuştur.

Edebiyat Fakültesinden mezun olduğu 1961 yılında Tecrübî Psikoloji Kürsüsü’ne asistan tayin edilmiştir ve Sosyal Psikolojiye yönelmesi bundan sonra başlamıştır. “Kelami (Verbal) Yapılarda Estetik Organizasyon” adlı çalışmasıyla 1965 yılında sosyal psikoloji doktoru olmuştur.

Askerliğini yaptığı sıralarda hazırladığı “Şahıslararası İhtilafın Çözümünde Lisanın Rolü” adlı teziyle 1970 yılında doçent olur.

1973 yılı onun için önem arz etmektedir zira bu yıl içerisinde Şeyma Taşçıoğlu Hanım’la evlenir. Yine aynı yıl içerisinde kalp sağlığının ciddi anlamda bozulmasıyla bir ameliyat geçirir. 1977 yılında oğlu Turhan dünyaya gelir. 

Güngör 1978 yılında “Değerler Psikolojisi Üzerinde Araştırmalar” adlı teziyle Profesör olur. 1982 Yılında Yüksek Öğretim Kurumu tarafından Selçuk Üniversitesine Rektör olarak tayin edilir ve kısa dönemde hem Üniversitenin hem de Konya’nın çehresinin değişmesinde büyük rol oynayacaktır. (Özarslan, 2007, s. 38-39).

Erol Güngör, rektörlüğünün sekizinci ayında, 24 Nisan 1983’te geçirdiği kalp krizi üzerine, kırk beş yaşında iken aramızdan ayrılmıştır. 

 Cenazesi uzun yıllar görev yaptığı İstanbul Üniversitesi’nden kaldırılmış, ölümü; Türk ilim ve fikir dünyası için büyük bir kayıp olarak nitelendirilmiştir.

Prof. Dr. İsmail Yakıt, Güngör’ün vefatı üzerine tarihe şu notu düşmüştür;

Erol Bey dostumuz yaşardı Hakk’la
O kim ilmiyle olmuştu yekta
Mücevher bir beyit tarih-i fevti
Mülaki eyledi gufran-ı Hakk’a
Makamıdır anın cennât-ı a’la

Konya halkı, 8 aylık rektörlüğü ve idareciliği döneminde onu çok sevmiş ve bağrına basmıştı. Çünkü o, halka tepeden bakmayan bir münevver ve fikir adamıydı. 

Hidâyet Bey de bunu, şu sözlerle destekleyecektir: “Ben halk sevgisinin ve demokrasiye inancın bu kadar güçlü olduğu bir başka entelektüeli tanımadığımı rahatlıkla ifade edebilirim.”

Cenazesi defnedilirken cami avlusunda gözyaşlarını tutamayan bir Konyalı, onun için duygularını “Çünkü beğ, biz camide ilk defa bir rektör gördük” şeklinde dile getirecektir. 

Çünkü Erol Güngör Hoca, yöneticiliği ve halka bakış açısıyla Konya’da her kesim tarafından sevilen bir kişiliğe sahipti. (Balkan, M. Özü Sözü Bir Fikir Adamı, http://www.memleket.com.tr/news_detail.php?id=6924).
 
Erol Güngör daha çocukluktan itibaren sessiz ve kendi halinde bir kişiliğe sahip olmuştur. Küçük yaşlarda adeta yetişkin bir insan gibi davranan Güngör, az konuşan fakat okuyan ve araştıran bir insandı. Sabahlara kadar çeviri yapıp yazı yazdığı günlerin sayısı oldukça fazladır. (Alptekin ve diğerleri, 2008, s. 434)

İsrafı hiç sevmeyen Güngör’e göre en büyük israf ise söz israfıdır. Gereksiz konuşmalarda ise devreye girip “Kalkınmakta olan bir ülkeyiz, her konuda azami iktisat, ekonomik davranacaksın” diyerek lüzumsuz konuşmalara son verilmesini istemiştir. (Yılmaz, 2006, s. 40)

Erol Güngör’ün siyasi ve şahsi düşünceleri her ne kadar herkesçe malum olsa da o hiçbir zaman bu görüşlere yaşasın yada kahrolsun zihniyetiyle yürütmemiş ve de tartışmamıştır, tamamen ilmi bir zihniyetle fikri yapısını inşa etmiştir.

Prof Dr. Süleyman Hayri Bolay, onun çok esprili ve hazır cevap biri olduğunu, kısa ve çok özlü cevap ve ifadeleri ile bazen söylediğinden çok şey anlattığını yazmıştır. 

Bolay’a göre Güngör, çoğu zaman hiciv ve taktir hisselerini aynı cümlenin muhtevasına dahil ederek konuşan, bazen de uygun bulmadığı davranışları hicvetmek için hikayeler kurarak, bunları gerçek vakalarmış gibi anlatan bir insandır demiştir.

Erol Güngör’ ün eşi Şeyma Hanım’ın ifadelerine göre ise, ciddi, sağlam şahsiyetli bir insan olarak yaşamıştır. 

Özü sözü birdir. Mübalağadan hiç hazzetmeyen bir insan olan Güngör, söyleyeceği sözü gayet açık bir şekilde söyler, tarihi anekdotları misal olarak verir ve günlük hayatında insanlarla pek ilgilenmeyen, soru sorulmazsa hiçbir şey yapmayan mizacını taşımıştır. 

Ev içinde tertipli olmadığı gibi hiç de pratik değildir ve mekânla ilgilenmez. Ama çok ciddi çalışan, gani gönüllü ve çok mert bir insandır. (Özarslan, 2007, s. 31-32).

Temel Konularda Bazı Görüşler

         Din ve İslamiyet

         Dinin yerine geçecek başka bir sistem bulunmuş değildir. Bugüne kadarki tecrübelerimiz dinin ancak başka bir dinle yer değiştirebildiğini gösteriyor. (Güngör, 1996c, s. 50)

         İslam insanı maddi ve manevi bütünüyle kavramaya çalışan, onu topyekun ele alan bir sistemdir. Bu yüzden İslam Hıristiyanlıktaki manasıyla laik değildir. İslam’da laiklik daha ziyade vicdan hürriyeti şeklinde ortaya çıkmaktadır. (Güngör, 1996c, s. 51).

Kültür ve Milli Kültür

         Kültürümüzün muhafazası ancak onun üzerine yeni bir kültür bina etmek için lazımdır. Bunun dışında babamızdan kalan bir eşyayı odamızın bir köşesine kilitlersek orada durur. Ara sıra gelenlere gösteririz o kadar. (Güngör, 1996a, s. 438).

         Milli kültürlerdeki farklılaşmalar bakımından cemiyetleri birbirinden ayıran asıl hususiyet, münevver ve halk kültürleri arasındaki farkın bazı cemiyetlerde bir derece farkı, bazılarında ise bir mahiyet farkı haline gelmiş olmasıdır. (Güngör, 1996b, s. 27).

Aydın ve Münevver

         Aydınların en belirgin özelliği onların dünyaya büyük kalabalıktan oldukça farklı bakmalarıdır. Aydınlarla kitle pek çok kez meselelerde aynı görüş ve inanca sahip bulunabilir, bunda şaşılacak bir taraf yoktur; ama aydının bu görüşünün esas kaynağı ise, aydınlarda bir hakikat endişesinin bütün diğer hususlardan daha önemli yer tutmasıdır. Aydın bir meselede karara varırken “bu benim işime yarar mı?” diye düşünmez, “hakikat bu mudur?” diye bakar. (Güngör, 1996a, s. 373).

         Hala bozgun psikolojisi içinde yaşayan münevver başlarını biraz çevirip de kendi halklarına bakarlarsa ondan daha büyük bir manevi güç kaynağı olmadığını anlayabilirler. Yeryüzünde tarihin en büyük en yüce devletini kurmuş bir milletin kendisinden daha başka örnekler aramaya ihtiyacı yoktur. (Güngör, 1996b, s. 75).

Modernleşme ve Medeniyet

         Türkiye’de modernleşme hareketleri Batı dünyasının inkişafında amil olan hakiki medeni gelişmenin neticesi olan yaşama tarzlarını almak yoluna gittiği için, Türk cemiyetinin medeniyet seviyesi ile manevi kıymetleri arasında büyük bir uzlaşmazlık doğurmuştur.
(Güngör, 1996a, s. 24).

         İlericilerin bize medeniyet diye gösterdikleri şeylere uymak için Türklük ve Müslümanlıktan değil alelade insanlıktan da çıkmak gerekir; ama insanlara daha çok huzur ve refah verecek bir yaşama seviyesine ulaşabilmek için Türk ve Müslüman oluşumuz en büyük avantajlarımızı teşkil ediyor. (Güngör, 1996a, s. 422).

Kültür ve Medeniyet Ayrımı

Kültür-medeniyet ayrımı bizler Türkler için sadece sosyolojik kavram meselesi değildir; millet hayatına nasıl bir yön vereceğimiz konusundaki isteklerimize objektif veya ilmi destek bulma gayretidir. (Güngör, 1986, s. 9).

Kültür ve medeniyet bir bütün meydana getirdiği zaman, bu bütünün parçaları mesela medeniyet başka bir bütünün içine girdiği taktirde, evvelkinden farklı bir mana kazanır. 

Modern teknoloji de Avrupa ve Amerika dışında bir kültür bölgesine yerleştiği zaman, artık orada Avrupa’dakinin aynı olamaz; nitekim olmamaktadır. 

Burada bizim özümleme dediğimiz olay meydana gelir; yani herhangi bir unsur hangi bütünün bir parçası oluyorsa o bütün tarafından özümlenir. 

Buna “değiştirerek bünyeye alma” da diyebiliriz. Kısacası, modern teknolojinin Batıdan başka bir yere girememesi için hiçbir mantıki sebep mevcut değildir. (Güngör, 1986, s. 24)

Milliyetçilik

         Milliyetçilik bir dış mesele olarak göründüğü zaman yerli kültürün yabancı kültüre bütün sosyal müesseseleri de dahil olmak üzere karşı çıkması şeklinde cereyan etmektedir, bir iç mesele olduğu zaman ise asıl iş, memlekette milli birliğe engel olacak mahiyetteki kültürel, iktisadi ve sosyal farklılaşmanın asgariye indirilmesidir. 

Bu iki problemi birleştirecek olursak diyebiliriz ki, milliyetçilik ilk hamlede bir milli birlik ve tecanüsün (homojenlik) kazanılması davasıdır. (Güngör, 1996c, s. 110).

Tarih ve Türkiye

         Yeni bir Türkiye kurmak arzusu, eski olan ve yerleşmiş bulunan pek çok şeye karşı çıkmayı ve onların yerine yenilerini benimsetmeyi gerektiriyordu. Bu yüzden efsaneler devrine kadar götürülen Türk tarihinin içinden Osmanlı tarihi ve medeniyeti adeta atıldı. (Güngör, 1984, s. 104).

         Türkiye sömürgelikten kurtularak yeni istiklal kazanmış bir ülke değildir; Türkiye’nin bir devlet olarak yeniliği sadece siyasi rejimin değişmiş olmasından ve bir kısım idareci ve aydınlarının da bu devlet ve milleti birdenbire doğmuş zannetmelerinden ibarettir.
(Güngör, 1996c, s. 111).

Osmanlı

         Türk milleti bu uzun tarihi boyunca kazandığı bütün gücünü ve tecrübelerini birleştirerek Osmanlı imparatorluğu’nu kurdu. 

Bizim tarihimizin bütün evvelki safhaları bu büyük eserin meydana getirilmesi için yapılmış birer prova gibidir. 

Kurduğumuz bütün devletler Beethoven’in ilk sekiz senfonisi gibi hepsi birbirinden güzel eserler olmuştur, fakat dokuzuncu senfoni’yi dinleyen bir insan nasıl bütün diğerlerinin müzik tarihindeki en büyük eser için hazırlık olduğu intibaını alırsa, Osmanlı imparatorluğunu anlayan bir insan da bizim bütün devletlerimizin bu imparatorluk istikametinde birer ön çalışma gibi olduğunu görecektir. (Güngör, 1996b, s. 78-79).

Dil ve Edebiyat
         Bin kelimelik uydurma dille yetiştirilen gençler arasından bin yıllık Türkçe’ye dayanarak yazan ve düşünen Yahya Kemal ayarında bir şair çıkması beklenebilir mi?. (Güngör, 1996b, s. 118-19).

         Otuz-kırk yıl önce yazılmış olan ve Türk dilinin en iyi örnekleri olarak bilinen romanlar otuz-kırk yıl sonra “sadeleştirilerek” okuyucuya sunulmak zorunda ise, orada edebiyatın sözü edilemez. Böyle bir ülkede aklın varlığı bile şüphelidir. (Güngör, 1996a, s. 188).

ESERLERİ

Telif Eserler
  1. Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2000)
  2. Dünden Bugüne Tarih Kültür ve Milliyetçilik (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2005)
  3. İslam'ın Bugünkü Meseleleri (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2005)
  4. İslam Tasavvufunun Meseleleri (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2004)
  5. Kültür Değişmesi ve Milliyetçilik (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2003)
  6. Sosyal Meseleler ve Aydınlar (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2003)
  7. Türk Kültürü ve Milliyetçilik (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2004)
  8. Türkiye'de Misyoner Faaliyetleri (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2005)
  9. Tarihte Türkler ( Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2006)
  10. Kelâmî Sahada Estetik Yapı Organizasyonu (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1999)
  11. Şahıslar Arası İhtilafların Çözümünde Lisanın Yönü (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1998)
  12. Değerler Psikolojisi Üzerine Araştırmalar (Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1998)
Tercüme Eserler
  1. Türkiye’ de Psikoloji. McKinney, Fred, (Doğan Cüceloğlu ile birlikte),
  2. Sosyal Psikoloji Nazariye ve Problemler. Krech, David ve Richard S. Crutchfield
  3. Yirminci Asrın Manası. Boulding, Kenneth
  4. İktisadi Gelişmelerin Merhaleleri. Rostow, W. Whitman
  5. Dünyayı Değiştiren Kitaplar. Robert, B. Downs
  6. Sanayileşmenin Kültür Temelleri. Nef, John U.
  7. Sınıf Mücadelesi. Aron, Raymond
  8. Batı Düşüncesindeki Büyük Değişme. Hazard, Paul
Ders Kitapları
  1. Ahlak (Dersleri) Orta 1, (Emin Işık, Yaşar Erol ve Ahmet Tekin  ile birlikte) Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1976.
  2. Ahlak (Dersleri) Orta 2, (Emin Işık, Yaşar Erol ve Ahmet Tekin  ile birlikte) Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1976.
  3. Ahlak (Dersleri) Orta 3, (Emin Işık, Yaşar Erol ve Ahmet Tekin  ile birlikte) Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1976.
  4. Ahlak Lise 1, (Emin Işık ile birlikte) Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1976.
  5. Ahlak Lise 2, (Emin Işık ile birlikte) Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1976.
  6. Ahlak Lise 3, (Emin Işık ile birlikte) Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1976, 1977.
  7. Psikoloji –Lise 2, (Sabri Özbaydar ve Belma Özbaydar ile), Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1976.
  8. Psikoloji –Lise 3, (Sabri Özbaydar ve Ayhan Songar ile) Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1976. Psikoloji, Yaykur (Yaygın Yüksek Öğretim Kurumu) ders kitabı, Ankara: Yaykur, 1976.
Makaleleri ve Ayrıbasımları
  1. “Kültür Temaslarının Atitütler Üzerindeki Tesirleri”, Tecrübi Psikoloji Çalışmaları, 3 (1961) 21-32.
  2. “Kelami (Verbal) Yapılarda Estetik Organizasyon”, İstanbul. Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1996. (İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tecrübi Psikoloji Çalışmaları, 4 (1966) 9-40’dan ayrıbasım.)
  3. “Şahıslar Arası İhtilaflar ve Sübjektif Mana Sistemleri-The Role of Differential Connotations in İnterpersonal Conflict”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tecrübi Psikoloji Çalışmaları, 7 (1968) 25-50.
  4. “Interpersonal Conflict Reduction: The Effects of Language and Meaning”, (Carl E. Kuhlman ve Monroe J. Miller ile birlikte) Human Judgement and Social Interaction, Amerika Birleşik Devletleri, 1973, s. 229-237.
  5. “Kültürde Eski ve Yeni”. İstanbul. Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1974. (İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tecrübi Psikoloji Çalışmaları, 11 (1974)’ den ayrıbasım.)
  6. “Denotative and Connotative Meaning Interpersonal Conflict”, Leadership and Management Appraisal, London, 1974, s. 361-374.
Not: www.sanatalemi.net adlı internet sitesinde Hocanınyayınlanmamış makaleleri Cafer Vayni tarafından yayınlanmaktadır.

KAYNAKÇA

Alptekin, Y. (2008).  Erol Güngör. M. Ç. Özdemir (Haz.). Türkiye’de Sosyoloji.
Ankara: Phoenix Yayınları

Balkan, M. (2007). Özü Sözü Bir Fikir Adamı. Erişim: 08 Nisan 2008, http://www.memleket.com.tr/news_detail.php?id=6924

Gökkubemizin Büyük Türk Sosyoloğu. Erişim: 12 Nisan 2008, http://millimecmua.blogspot.com/2008/01/gkkubbemizin-byk-trk-sosyolou-erol-gngr.html

Güngör, E. (1984). Dünden Bugünden Tarih, Kültür ve Milliyetçilik (2.bs.). Ankara: Mayaş Yayınları

Güngör, E. (1986). Kültür Değişmesi ve Milliyetçilik (3.bs.). İstanbul: Ötüken Neşriyat

Güngör, E. (1996a). Sosyal Meseleler ve Aydınlar (3.bs.). İstanbul: Ötüken Neşriyat

Güngör, E. (1996b). Türk Kültürü ve Milliyetçilik (2.bs.). İstanbul: Ötüken Neşriyat

Güngör, E. (1996c). İslam’ın Bugünkü Meseleleri (11.bs.). İstanbul: Ötüken Neşriyat

Özarslan, E. (2007). Düşünce Ufuklarında Erol Güngör’ün Sanat, Edebiyat, Dil ve Tercüme Hakkındaki Görüşleri. Ankara: Lotus Yayınevi

Yıldız, H. (1998). Erol Güngör’ün Hayatı ve Eserleri. Prof. Dr. Erol Güngör’ün Anısına Armağan, Konya: Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.

Yılmaz, M. (2006). Erol Güngör. Ankara: T.C. Turizm ve Kültür Bakanlığı Yayınları

EROL GÜNGÖR - Beşir Ayvazoğlu



AKSİYON Sayı: 983 / Tarih: 04-05-1996

24 Nisan 1983 yılındaydı; TRT Televizyonu'nda haber spikerinin birkaç saniyede okuyup geçirdiği kısacık bir haber:

"Konya Selçuk Universitesi Rektörü Prof Dr. Erol Güngör, bu sabah geçirdiği kalp krizi sonucu Istanbul'da vefat etti." Donup kalmıştım; bir ilim ve fikir adamı, en verimli çağında, misyonunu tamamlamadan nasıl ölebilirdi?

O gün, o haber Erol Güngör'ü gerek şahsen, gerekse eserlerinden tanıyan herkesi perişan etmişti. 
 
Aslında rektörlüğü kabul edince, altına girdiği ağır sorumluluğun zayıf kalbini zorlayabileceğini düşünmüştüm ve dostlarla aramızda sık sık "Keşke biraz daha düşünseydi!" diye konuşurduk. 

Çünkü genç yaşında ciddi bir kalp krizi ve by-pass ameliyatı geçirmişti.

Bana biri çıkıp "Gerçek Türk aydını nasılolmalıydı?" diye sorsa, hiç tereddüt etmeden "Erol Güngör gibi!" derim, evet Erol Güngör gibi. 

Onu yakından tanımış ve aşağı yukarı bütün yazdıklarını okumuş biri olarak söylüyorum bunu. İmzasıyla ilk defa Töre 'de mi karşılaşmıştım. 

Hisar'da mı, emin değilim; ancak o zamana kadar gözümüzde çok büyüuüğümüz Ziya Gökalp hakkında Töre 'de çıkan ağırbaşlı eleştirisini ve bu eleştirinin uyandırdığı aptalca tepkileri çok iyi hatırlıyorum. 

Ondan sonra Erol Güngör imzasını taşıyan hiç bir yazıyı kaçırmamaya çalıştım. 

Benim nesIimin ilk gençlik yıllarına ve heyecanlarına tekabül eden Ortadoğu gazetesinde yazdığı başmakalelerini okumak için sabahları iple çekerdim. 

O yıllarda, okuduğum Erol Güngör imzalı her yazıdan sonra dünyayı daha aydınlık ve hayatı daha güzel bulmuşumdur.

Erol Güngör'ü en iyi tarif edecek kelimeleri bulmakta zorlandığımı itiraf ederim; yalnız beylik de olsa, şu sözü kullanmayı zaruri görüyorum: "O bizden biridir." Anadolu'nun tam göbeğinde, Kırşehir'de, Hacıhafızlar diye bilinen, geleneği en özlü biçimiyle tevarus etmiş köklü bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelir (1 938). 

Yakın dostlarından Ali İhsan Yurt, büyük dedesinin Ahi tekkesinin son şeyhi olduğunu, dolayısıyla Erol Güngör'ün asırlarca Kırşehir esnafına peştemal kuşatan bir aileden geldiğini yazmıştır. 

İlk ve orta tahsilini doğduğu şehirde yaptıktan sonra İstanbul Hukuk Fakültesi'ne giren Erol Güngör'ün hiç vakit geçirmeden sağdaki kültür ve edebiyat mahfillerine girip çıkmaya başladığı ve çok geçmeden, bir nesilin yetişmesinde büyük emeği bulunan Fethi Gemuhluoğlu ile tanıştığı anlaşılıyor. 

Ve o inanılmaz adam sarrafının bu çelimsiz delikanlıdaki cevheri ile görüşte sezdiğinden ve Hukuk Fakültesi'nde harcamasına gönlünün razı olmadığından eminim. 

Onu Prof. Dr. Mümtaz Tur han'la tanıştırmasını başka türlü izah etmek zordur.

Mümtaz Turhan, Kırşehirli delikanlıyı tanıdıktan sonra fakültesini değiştirip kendisiyle birlikte çalışmasınıtavsiye edecek ve Erol Güngör, sınıfınıgeçtiği halde Hukuk'tan ayrılarak Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'ne girecektir. 

Böylece daha birinci sınıf tayken, sosyoloji ve sosyal psikoloji alanında Türkiye'nin yetiştirdiği en büyük ilim adamlarından biri olan Mümtaz Turhan'ın adeta asistanı olarak çalışmaya başlayan Erol Güngör, akademik kariyerini yaparken, üniversitesinin duvarları dışındaki hayattan da kopmamış, bir yandan gazetelerde yazarken, bir yandan da, başta Marmara Kıraathanesi olmak üzere, kültür hayatının bir şekilde yaşandığı mahfillere çıkmaya başlamıştır.

Osmanlı irfanını devam ettiren birçok insandan faydalanmak için çok özel bir gayret sarfeden Erol Güngör'ü birgün İskenderpaşa cemaatiyle sohbet ederken, bir başka gün Yahya Efendi Dergahı'nda Mesnevi dersi dinlerken yahut Ziya Uygur'la Tevrat, Yahudilik ve masonluğa dair meseleleri tartışırken görmenin mümkün olduğunu yakın dostlarından dinlemiştim. 

Bir ara NihaI Atsız'a da gidip gelmiş. 

Türk musikisiyle ilgilendiğini, hatta uzunca bir süre tanburla meşgulolduğunu, divan tarzında şiirler yazdığı nı ve tarih düşürmede maharet sahibi olduğunu bilmezdim. 

Bu arada, babasından öğrendiği eski yazıyı hemşehrilerinden kütüphaneci Lütfi İkiz'le çalışarak ilerlettiğini, derslerde ve konferanslarda, tek kelime kaçırmadan eski yazıyla not tutabildiği 'ni yakından tanıyanlar bilirler. 

Erol Güngör'ün bu özelliği ve Osmanlıca bilgisi hocası Mümtaz Turhan'ın da işine yarayacak, hatta eski yazıyla okumuş nesilden olduğu halde, birçok müşkülünü genç talebesi ve asistanı sayesinde çözecektir. (*)

Erol Güngör, 1961 yılında mezun olur; aynı yıl hocası Mümtaz Turhan'ın yanında Tecrübi Psikoloji asistanı olarak göreve başlar ve doktorasını tamamladıktan sonra (1965) ABD'ye giderek iki buçuk yıl kadar kaldığı Colorado Üniversitesi'nde ihtisas tahsili ve araştırmalar yapar.

Bu üniversitenin hocalarından Prof. Kenneth Hammond, Prof. Dr. Sabri Özbaydar'a gönderdiği mektupta, Erol Güngör'ün sadece Türkiye'de değil, dünyanın bütün birinci sınıf üniversitelerinde ders verecek seviyede bir ilim adamı olduğunu yazmıştır. 

Ne var ki, İstanbul Üniversitesi'nde ideolojik sebeplerle do çentliği bir yıl bekletilecek, sahasındaki yetkinliği inkar edilemediği için ertesi yıl ister istemez kabul edilecektir. 

Küçüklük kompleksinin ifşasından başka bir şeyolmayan bu tür davranışlarla her zaman karşılaşabileceğini tahmin ettiği için, doçentliği kabul edilinceye kadar asıl adıyla pek yazmayan Erol Güngör, 1968'e kadar genellikle A. Buğra ve M. Kırşehirlioğlu müstearlarını kullanmıştır. 

Türkiye'de misyonerlik faaliyetlerine dair yazdığı ilk kitabının M. Kırşehirlioğlu imzasıyla yayımladığını biliyorum.

Benim Erol Güngör'ü okumaya başladığım tarih, onun Erol Güngör olarak dergilerde ve gazetelerde yazmaya başladığı tarihtir. 

Birçok meslektaşının aksine ve hocası Mümtaz Turhan'ın akademik seçkinciliğine rağmen, onun, bilgisini ve düşüncelerini geniş kitlelere ulaşmayan akademik dergilere hapsetmeyi doğru bulmadığı anlaşılıyor. 

Esesan gazeteciliğe talebelik yıllarında bulaşmış, yayın hayatına 1960 yılında başlayan Yeni İstanbul gazetesinde müstear imzalarla yazmıştır. 

Geceleri de Marmara Kıraathanesi'ne gider, dostlarıyla buluşarakgeç vakitlere kadar sohbet edermiş. 

Marmara sohbetleri uzun yıllar devam edecek. Ziya Nur, Dündar Taşer ve Ail İhsan Yurt gibi önemli "marmara~ tör"lerin katıldığı tadına doyum olmaz sohbet halkaları, 1980'lerin başlarına kadar kurulmaya devam edecektir.

Erol Güngör'ün bir ilim ve fikir adamı olarak başarısını, sadece zekasına, engin tecessüsüne ve Mümtaz Turhan gibi bir hocanın rahle-i tedrisinden geçmiş olmasına bağlayarak açıklamak zordur. 

Bana sorarsanız, o, üniversitenin dışına çıkarak sokaktaki adamla ve kahvedeki entelektüelle içiçe yaşamayı seviyor, bu yolla, toplumun kılcal damarlarına kadar yayılan yeni fikirleri, yeni eğilimleri ve yeni heyecanları asıl kaynağında yakalayabileceğini biliyordu. 

Daha da ötesi, Osmanlı'nın hala yaşayan temsilcileriyle tanışarak edindiği hurda teferruatl kullanarak, ictimai tarihin gizli kapaklı köşelerine nüfuz etmenin yollarını da bulmuştu. 

Osmanlı kültürü ve medeniyetiyle ilgili her konuda yetkinlikle konuşup yazabilirdi. 

1980'lerin hemen başında İslam'ın Bugünkü Meseleleri (1981) ve İslam Tasavvufunun Meseleleri (1982)'ni yazarak bir sosyal bilimci olarak bugün gündemimizi işgal eden meseleleri o gün görmüştü.

Ve yazdı; 1970'ten sonra ayrılmaz bir ikili teşkil ettikleri Mehmet Genç'in aksine, sürekli yazdı. 

Bildiğini iyi bilen ve iyi ifade eden bütün aydınlar gibi, o da son derece aydınlık bir üsluba sahiptir. 

O yıllarda konjonktürün kendilerine sağladığı haksız bir kültürel iktidarın tadını çıkaran solcu aydınlar, bilgi ve üslup fukaralıklarını gizlemek için kullandıkları, daha çok argoya benzeyen, hatta argodan başka bir şeyolmayan çetrefil Türkçeleriyle en basit meseleleri bile anlaşılmaz hale getirirlerken, Erol Güngör, en karmaşık meseleleri dolambaçlı yollara sapmadan ve yabancı kelime kullanmadan, herkesin anlayabileceği bir dil ve üslupla anlatırdı. 

Onun yazdıklarını okurken, zihnimdeki karanlıkların önce yavaş yavaş ağardığını ve sonra birden kuwetli bir ışıkla silindiğini hissederim.

Erol Güngör, asıl manasında ilim adamı haysiyetine sahip olduğu için, Türkiye'de pozitivist ilim ideolojisinin adeta yasakladığı alanlara büyük bir cesaretle girmiş, Türk toplumunun kimliğinde asıl belirleyici olan İslam'a ve tasawufa bir sosyal bilimci olarak eğilrnek ihtiyacı hissetmiştir. 

Çünkü, İslam'ı tasawufi yorumları da dahil olmak üzere derinliğine kavramadıkça, Türk toplumunun karakter çizgilerini anlamının mümkün olmadığını çok iyi biliyordu. 

Yani Erol Güngör, ayaklarını yere basan bir ilim adamıydı. 

Hocası ve dostu Sabri Özbaydar'ın şu cümleleri, bence Erol Güngör'ü çarpıcı bir biçimde tarif etmektedir: "Kırşehir'in bir mahallesindeki çocukluk arkadaşlarını ve ihtiyarları sık sık hatırlar, bitişik komşudaki çok çocuklu ailenin sabahın erken saatlerinde çay içişlerini hatırlar ve hep beraber çay bardaklarındaki şekeri karıştırırken çıkardıkları sesin müziğine dalardı. 

Ve buradan sosyal psikolojiye döner, ama çay bardağından çıkan müziği de unutmazdı."

Konya Selçuk Üniversitesi'ne rektör olarak atanması, her ne kadar hasta kalbini düşünerek endişeye kapılmışsak da, bizi çok sevindirmişti. 

Galiba onun rektörlüğünü yepyeni ve mutlu bir başlangıç, bir müjde gibi algılamıştlk. 

Ve sevincimiz ne kadar kısa sürmüştü. Yunus bir şiirinde "Şu dünyada bir tek şeye yanar içim göynür özüm / Yiğit iken ölenlere gök ekini biçmiş gibi" diyor; yiğit iken ölen, bir de Erol Güngör gibi az bulunur cinsten bir zeka, az yetişir cinsten bir ilim adamıysa, içirniz daha çok yanar, özümüz daha çok göynür.

Evet, Erol Güngör, öldüğünde 44 yaşındaydı. 

Arkasında çok sayıda telif, bir o kadar tercüme ve binlerce makale bıraktı. Ama asıl kitaplarını henüz yazmamıştı.

Ah o yazılmamış kitaplar!

(*) Hilmi Ziya Ülken 'in iki ciltlik Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi (l966)'nin Erol Güngör'ün tuttuğu notlardan oluştuğunu duymuştum, en derece doğrudur, bilmiyorum.

04.05.1996
Beşir Ayvazoğlu